Het Schaakwijk

Na de Tweede Wereldoorlog werden de twee grote Zuilense industrieën, de wagon- en bruggenfabriek Werkspoor, en de staalgieterijen van Demka, van groot belang voor het herstel van de economie van ons land. Op korte termijn moesten de kapotte bruggen hersteld en het openbaar vervoer worden uitgebreid.

De beide fabrieken kwamen om in het werk, waarvoor personeel werd geworven in alle delen van het land.

Die werknemers wilden graag in de directe omgeving van de fabriek wonen.

Deviezentekorten beperkten echter de mogelijkheden sterk.

De Zuilense gemeentearchitect W.C. van Hoorn verwierf landelijke bekendheid met een gedurfd staaltje architectuur: de bouw van woningen die bekend kwamen te staan als ‘Het Schaakwijk’. Met deze woningen bracht Van Hoorn namelijk een record op zijn naam. Tot dan toe waren de bouwkosten van de goedkoopste woningen die gebouwd werden – in Bussum – ongeveer ƒ 7.500. Van Hoorn wist extra toewijzingen voor de bouw van woningen in Zuilen te bewerkstelligen, door dit project op te zetten, waarvan de woningen voor slechts ƒ 5.500 gebouwd konden worden. De eerste aanvraag betrof 120 woningen. In ‘Den Haag’ ging men uit van een rekenfout en Van Hoorn werd uitgenodigd de rekenfout even aan te komen wijzen. Toen bleek dat van een fout geen sprake was, mochten in plaats van 120 zelfs 240 woningen gebouwd worden, mét een lavet, waardoor de bouwkosten stegen naar het formidabele bedrag van 5850 gulden (!) per woning.

Terwijl men aan de voorkant nog aan het bouwen is, hangt de was al aan de lijnen bij de achterste woningen.

Het succesverhaal van de architect gaat nog verder, de woningnood was ook met de 240 flatwoningen nog lang niet opgelost en de in Zuilen aanwezige fabrieken – en dus de werknemers ervan – waren van zo’n groot belang, dat het uiteindelijk 360 woningen werden. De straten in dit wijkje werden genoemd naar schaakstukken en dat maakte dat de wijk ‘Het Schaakwijk’ genoemd werd.

Het Schaakwijk vanuit de lucht. Vanuit hetzelfde vliegtuigje, nu vanaf de andere kant gezien.

Het idee om de straten naar een (denk)sport te vernoemen, kreeg redactionele aandacht van verschillende kranten uit die tijd. Zo stond in het Utrechts Nieuwsblad van 6 september 1951:

Origineel denkbeeld

Ondanks alle moeilijkheden gaat de bouw van woningen in Zuilen gestadig door. De Prinses Margrietstraat, achter de Burgemeester van Tuyllkade gelegen, is al flink volgebouwd en de twee straten welke hierop zullen uitkomen zijn genoemd naar een tweetal schaakmeesters, de Max Euwestraat en de Stauntonstraat. Deze twee straten worden verbonden door de Pionstraat, Paardstraat, Loperstraat, Torenstraat, Damestraat en Koningstraat, genoemd dus naar de stukken van het schaakspel.

Een origineel idee van het Zuilens Gemeentebestuur dat wijde perspectieven opent voor toekomstige bebouwingen in stad en land. Dan staat ons wellicht in een voetbalwijk het Kraakplein, de Scheenbeschermersingel en het Terlouwplantsoen te wachten.

Op 16 november 1951 schreef men in dezelfde krant:

Schaaksimultaanseance te Zuilen

Woensdag 21 November wordt de eerste woning van de Schaakwijk te Zuilen door de Commissaris der Koningin officieel in gebruik gesteld en zal Dr. Euwe een Schaakstuk onthullen. Des middags drie uur wordt in het Juliana-Restaurant een simultaan-seance gespeeld tussen Dr. Euwe en een aantal Zuilense schakers. De burgemeester en de gemeente-secretaris zullen er aan deelnemen, en de volgende leden van Zuilense Schaakverenigingen: van de Schaakclub Zuilen: H.H.M. v. Garderen, H. Koudenburg, Th. Overes, Ds. C.J. v. Rooyen, M.M. Schoep en W. v. Weeren; van de Schaakclub Oud-Zuilen: A. Bregman, H. Bloemink, G. v. Kuyk, A.W. Koster, C. Oly en L. Stokkers; van de Schaakclub P.V.W.: N. Deller, E. Bocek, D. v.d. Werf, A. v.d. Steen. A.W. Emmerik en W. Doeland.

Laat de Zuilenaren maar schuiven, die weten met een schakende burgemeester aan het hoofd, de stukken best te hanteren. Dr. Max Euwe, die gisteren de gast van het gemeentebestuur was ter gelegenheid van de opening van de speciale schaakwijk, moest getuigen dat hij de handen vol had tijdens de simultaan-seance in het Julianarestaurant. Niet minder dan 32 Zuilense schakers namen het tegen de grootmeester op. Van hen moesten er 27 het veld ruimen. De heer C. Olij, van de schaakclub ‘Oud-Zuylen’, heeft zijn partij echter gewonnen. Vier partijen eindigden in remise, dit was o.a. die van burgemeester Norbruis, die dan ook ere-voorzitter van ‘Oud-Zuilen’ is, Ds C.J. van Rooijen, van ‘Zuilen’, A. v.d. Steen, van de P.V.W. Schaakclub, en S. de Vries  brachten het tot hetzelfde resultaat. ‘Een zware seance’, zeide Max Euwe. Zij heeft vier uren geduurd. Op de foto: burgemeester Norbruis verdiept in het schaakstukken-conglomeraat.

Meer weten over Het Schaakwijk en/of Zuilen: www.museumvanzuilen.nl

Over de nieuwbouw voor Jong Leven in de Prinses Margrietstraat

Jong Leven was de buurtvereniging die in Het Schaakwijk actief was. jaren na de toezegging door Zuilen werd door de gemeente Utrecht het clubgebouw gerealiseerd. Mét een open haard, in de open lucht! We lezen er alles over in het Utrechts Nieuwsblad van 10 april 1957:

Jong Leven

 

Dit is een schoorsteen voor een open vuur. Niet zomaar een schoorsteen voor zomaar een open vuur, maar een schoorsteen in de open lucht. Er komt dus ook een openlucht vuur in te branden. Hij is te vinden bij het paviljoen van de speeltuin Jong Leven aan de Margrietstraat in Zuilen, dat zoals gemeld zaterdag geopend wordt. De bedoeling is niet de speeltuin te verwarmen maar om onder de brede luifel van het paviljoen een vuur te stoken waar omheen de jeugd zich verzamelen kan als er een spannend verhaal verteld of voorgelezen wordt.

Oud Nieuws 22 november 1951

Dr Euwe onthult koning van Zuilens schaakwijk

Weer 240 huizen voor de woningzoekende burgers

(van een onzer verslaggevers)

Koningstraat, Loperstraat, Pionstraat… alle stukken van het schaakbord kwamen Woensdagmorgen in Zuilen voor de dag. Het was de nationale schaakkampioen dr M a x  E u w e, die met een ruk aan het vlaggentouw de stenen stukken onthulde en hiermee de schaakwijk inwijdde.

Burgemeester Norbruis glimlachte voldaan: ten eerste kon hij zijn woningzoekende burgers weer 240 nieuwe huizen aanbieden en verder betekende de komst van dr Euwe een niet onaardige propaganda voor des burgemeesters geliefde schaaksport.

De commissaris der Koningin in de provincie Utrecht, de heer M.A. Reinalda, sprak het officiële openingswoord.

Plan reeds dertien jaar oud

Het idee om een schaakwijk in Zuilen te stichten is eigenlijk al van voor de oorlog, maar door de Duitse bezetting en haar rampzalige nasleep liet de verwezenlijking ruim dertien jaar op zich wachten.

Geheel volledig is het Zuilense schaakbord nog niet, want de actieve gemeente wil er nog 120 woningen aan toevoegen.

Het zijn flinke flatwoningen; de bouwkosten bedroegen ƒ 5850, wat betekent, dat men nergens in Nederland zulke goedkope etagewoningen heeft kunnen bouwen.

Het is mij bekend, aldus de heer Reinalda in zijn toespraak, dat de gemeente Zuilen zich sinds de bevrijding onafgebroken met de woningbouw heeft beziggehouden en op dit terrein opmerkelijke resultaten bereikte.

Ik acht dit een grote verdienste, omdat de bestrijding van de woningnood een van de voornaamste zaken is, waaraan wij ons moeten wijden. Juist nu er zo’n groot gebrek is aan kapitaal, zo vervolgde de commissaris, zullen wij ons extra moeten inspannen om de gelden voor de woningbouw bij elkaar te brengen.

Ik krijg sterk de indruk, dat nog te veel geld in de consumptieve sector wordt besteed, zo betoogde spreker. Dat geld zouden wij zo goed kunnen gebruiken om het euvel van de woningnood te bestrijden.

De commissaris besloot met een woord van waardering aan het adres van het Zuilense gemeentebestuur: ‘‘u heeft een stuk werk verricht, waarop u trots kunt zijn en dat onze volle waardering heeft’’.

 

Geen overtreding

‘‘Wanneer men een brief ontvangt van het bestuur van een gemeente, waarin men niet gevestigd is, dan gaat de eerste gedachte uit naar een overtreding’’, aldus dr Euwe.

‘‘Toen ik de brief van het Zuilense gemeentebestuur kreeg, dacht ik beslist zonder licht door het Zuilense gebied te hebben gereden of iets dergelijks en deze indruk werd nog versterkt door het feit, dat zich bij de brief een plattegrond van enkele straten bevond, zonder twijfel een schets, een situatietekening van de plaats des misdrijfs.

Maar wie schetst mijn vreugde, toen de plattegrond een schets was van de zogenaamde schaakwijk, een vreugde die ten top steeg, toen ik uit het schrijven vernam, dat mij de eer te beurt zou vallen de eerste zet te doen.

Dertig jaar geleden, meneer de burgemeester, zo vervolgde dr Euwe, had ik een vriend met wie ik veel schaakte. Het is maar goed, dat ik in de schakerij mijn carrière zocht en niet hij. U had heel moeilijk een straat naar hem kunnen noemen, burgemeester, want die vriend heette Straat, en ik geloof niet, dat Straatstraat erg welluidend klinkt…’’

Verder sprak nog ir. Van Steenis, voorzitter van de Kon. Nederlandse Schaakbond. Onder de aanwezigen bevonden zich de burgemeesters van Utrecht, Oudenrijn en Maartensdijk, alsmede enkele directeuren van Werkspoor en de Demka.

 

Simultaan

In de middaguren bond dr Euwe in het Julianarestaurant op 32 fronten de strijd aan met de Zuilense schaakwereld. Evenals in de raad zaten ook hier burgemeester en gemeentesecretaris naast elkaar en telkens als dr Euwe een onverwachte zet deed, pleegden de heren overleg, brandend van verlangen om de Zuilense eer hoog te houden. Vooral de heer Norbruis speelde met een elan, als stond er de toewijzing van een extra bouwvolume op het spel. Ogenschijnlijk onbewust van de emoties, die zijn zetten in de boezem van het gemeentebestuur teweegbrachten, wandelde de grootmeester kalm en rustig langs de borden, nu eens nam hij een dame, dan een koning en de lopers sneuvelden al spoedig aan de lopende band.

Behalve lopers en Zuilense schaakillusies sneuvelde er nog iets deze middag: de kapstok van het restaurant bezweek onder de verenigde druk der schakersjassen. Maar geen schaker, die er iets van heeft gemerkt…

Fotobijschrift:

Burgemeester Norbruis van Zuilen is een slagvaardig man en het gelukt de raadsleden maar zelden hem schaakmat te zetten. Tegen een grootmeester als dr Max Euwe, die hier aan zet is, zag burgemeester Norbruis kans remise te forceren.

Nog drie andere Zuilenaren slaagden hierin en wel de heren S. de Vries[1], A. van der Steen en ds. C.J. van Rooyen.

De heer C. Oly was de enige van de 32 schakers die een overwinning op dr Euwe behaalde.

[1] S(ibbe) de Vries, het hoofd van de christelijke school aan het Bisschopsplein