De Berlagestraat

Hendrik Petrus (Hein voor intimi) Berlage was een groot architect en stedenbouwkundige. Hij ontwierp bijvoorbeeld het gebouw in Amsterdam dat we allemaal kennen als ‘De beurs van Berlage’.

Hij bedacht niet alleen voor Amsterdam een grootschalig stedenplan, dat deed hij ook voor Utrecht. Daarin was zelfs in een vliegveld voor Utrecht voorzien. Wij beperken ons hier tot zijn ‘Zuilense’ inbreng: met onder andere de door hem ontworpen As van Berlage.

In 1917 ontwierp Berlage op initiatief van de Utrechtse wethouder en latere burgemeester Fockema Andreæ, samen met de Utrechtse directeur Openbare Werken L.N. Holsboer een uitbreidingsplan voor de stad Utrecht.

Flats aan de Berlagestraat. (Foto: Het Utrechts Archief)

Ook omliggende gemeenten werden voor zover nodig opgenomen in dit plan, met onder meer een infrastructuur voor de nieuw te bouwen wijken voor arbeiders zowel in Utrecht als in Zuilen.

In het begin van de vorige eeuw groeide Zuilen onstuimig. Twee grote industrieën streken neer op het grondgebied van Zuilen, dicht tegen de gemeentegrens van Utrecht.

De fabrieken van Werkspoor in Amsterdam vestigden in Zuilen de Wagon- en Bruggenfabriek (1913) en vanuit het Groningse Martenshoek verplaatste J.M. de Muinck Keizer (Demka) zijn staalfabriek in 1916 ook naar Zuilen.

Het ontwerp van Berlage Holsboer voorzag in een extra ontsluiting vanuit het centrum van Utrecht in noordelijke richting, parallel aan de Amsterdamsestraatweg.

In het plan verwerkten de beide heren typische elementen die aan Berlage eigen waren: een ‘stemvork’ model en een zogenoemd ‘wagenwiel’. – Met  een wagenwiel wordt de rotonde bedoeld waarop de verschillende straten als de spaken van een wiel uitkomen. – Slechts een deel van dit plan werd uitgevoerd. Tegen de tijd dat de bebouwing aan de laatste deel van de as (ter hoogte van het Prins Bernhardplein was een tweede wagenwiel ontworpen) gestalte zou krijgen, werd door de crisisjaren en de daaropvolgende Tweede Wereldoorlog een streep door dit plan gehaald.

Over de as is al heel wat te doen geweest en al vele jaren wordt getracht de ideeën van Berlage zo goed mogelijk uitgevoerd te krijgen. Zo heeft het plein aan het einde van de Sweder van Zuylenweg – dat sinds einde vorige eeuw de naam ‘Berlageplein’ kreeg – al heel wat pennen in beroering gebracht. In eerste instantie werd het een rotonde. Omdat het gebruik daarvan niet meer voldeed, werd deze rotonde eind jaren zeventig omgebouwd tot een bijna onneembare ‘rijexamenkraker’. Maar het is allemaal goed gekomen: het is nu weer een rotonde, het is weer een ‘wagenwiel’ en past naadloos in het plan van Berlage (en Holsboer, maar die wordt maar weinig genoemd).

Het Zuilense deel van het plan van Berlage: twee wagenwielen, een stemvork en de alom geroemde ‘As van Berlage’ en… linksboven de verlegde bocht van het kanaal.

Utrecht en Zuilen hebben veel aan Berlage te danken. Toch zijn er in het genoemde uitbreigingsplan onderdelen – toen – niet uitgevoerd, waarvan begin 21ste eeuw alsnog aan gewerkt wordt.

De bekende bocht in het Amsterdam-Rijnkanaal was in de visie van Berlage te scherp. Hij bedacht een kromming vóór de bocht (vanuit Maarssen) waardoor de bocht makkelijker te nemen is. – Anno 2022 is Rijkswaterstaat al vijf jaar bezig met een plan tot verbreding van het kanaal, door de loshaven van de Demkafabrieken langs de hele bocht door te voeren.

De woningen in de Berlagestraat zijn van hetzelfde type als die van de Van Heukelomlaan. De Berlagestraat gaat nog wel even de hoek om, en daar in de bocht werd een moskee gebouwd, terwijl net voorbij de bocht een aantal kleine ondernemers zich vestigeden.

Verschillende bedrijven op het stukje van de Berlagestraat ‘om de hoek’.

Meer weten over de Berlagestraat en/of Zuilen: www.museumvanzuilen.nl

De Royaards van den Hamkade

Door de komst van de Wagon- en Bruggenfabriek Werkspoor en staalgieterij Demka naar Zuilen in het begin van de vorige eeuw, ontwikkelde zich grootschalige woningbouw ten noorden van de stad Utrecht en in Zuilen. Het gemeentebestuur van Utrecht vroeg aan de heren Holsboer en Berlage een stedenbouwkundig plan te maken.

We vinden in het plan de typische elementen die aan Berlage eigen waren: een ‘stemvork’-model en een ‘wagenwiel’. Met een wagenwiel wordt een rotonde bedoeld waarop de verschillende straten als de spaken van een wiel uitkomen. Slechts een deel van dit plan werd uitgevoerd. De Royaards van den Hamkade is een van die spaken.

Royaards van den Hamkade

De Royaards van den Hamkade werd genoemd naar de Utrechtse wethouder die deze functie bekleedde van 1865 tot 1888.

De kade kreeg bij de aanleg ook een kanaaltje langs de straat. Dat verklaart ook waarom de naam op ‘kade’ eindigt. Ook dat was een kenmerk van Berlage: invalswegen werden door hem bedacht met een kanaaltje of sloot ernaast.

Het water langs de weg heeft wel gevolgen voor het verkeer. Zo lezen we in het Utrechts Nieuwsblad van 21 januari 1931:

Auto te water.

Gisteren is een auto, bestuurd door een 30-jarigen leerling-chauffeur, die reed onder toezicht van een monteur aan de Royaards v.d. Hamkade, doordat de chauffeur plotseling het beheer over het stuur verloor, in het water terechtgekomen.

De beide inzittenden wisten zich zelf te redden en kwamen met den schrik en een nat pak vrij, terwijl de auto, welke nogal beschadigd was, later op het droge is gebracht.

Veel geschiedenis over het Zuilense deel van deze kade is er niet. Het Zuilense deel van de Royaards van den Hamkade is wel duidelijk herkenbaar aan de vormgeving van de huizen. Vanaf de Marnixlaan tot aan de Keucheniusstraat – waar de gemeentegrens Utrecht-Zuilen doorheen loopt – heeft de bebouwing duidelijk een meer dorpse uitstraling dan de woningen op Utrechts grondgebied.

Aan de hand van de Stratengids 1940 (maar waarvan de inhoud werd samengesteld in de periode 1938-’39) is een beperkt beeld van deze kade te schetsen. Er zijn alleen maar woningen op dit Zuilense stuk, dat begint bij de Keucheniusstraat. In dit Zuilense deel wonen opvallend veel militairen, van sergeant-majoor genie (nrs. 60 en 82), hofmeester (nr. 78), sergeant (nr. 58), opperwachtmeester (nr. 56) tot onderofficier (nr. 70).

Aan de overzijde van de Royaards van den Hamkade zijn de sportvelden aan de Thorbeckelaan, grotendeels op Utrechts grondgebied gelegen. Daar werd in 1938 onder andere gevoetbald door de voetbalverenigingen ‘Holland’ en HMS. Op die sportvelden werden ook de schoolsportdagen voor de lagere scholen in Zuilen georganiseerd. Opmerkelijk is de situatie aan het eind van deze straat, vlak voor de Marnixlaan. Daar zaten tijdens onze wandeling nog drie deuren naast elkaar. De twee buitenste hebben de Royaards van den Hamkade als adres en de middelste deur hoort bij de Marnixlaan.

Gelukkig hebben we de foto’s nog’. Dit is de hiervoor beschreven opmerkelijke situatie in beeld: de twee buitenste deuren hebben de Royaards van den Hamkade als adres en de middelste deur hoort dus bij de Marnixlaan. Deze mensen staan op de stoep voor de deur van hun woning aan de Royaards van den Hamkade (de openstaande deur). De dichte deur ernaast heeft als adres Marnixlaan 45².

Meer weten over de Royaards van den Hamkade en/of Zuilen: www.museumvanzuilen.nl